منوی دسترسی
نویسنده: سروش سلیمانی

تار؛ اصالت موسیقی ایران

تار؛ اصالت موسیقی ایران

سازهای موسیقی ایرانی را می‌توان در چهار دسته‌ی سازهای زهی مضرابی، سازهای زهی آرشه‌ای، سازهای بادی و سازهای کوبه‌ای تقسیم بندی کرد. تار به‌عنوان یکی از سازهای موسیقی ردیف دستگاهی ایران در تقسیم بندی سازهای مضرابی قرار می‌گیرد و از آنجایی که این ساز با مضراب نواخته می‌شود، می‌توان این ساز را در گروهی دیگر با عنوان ذوات الاوتار ( سازهای زهی زخمه‌ای) قرار داد که اشاره به سازهایی دارد که دارای سیم است و با مضراب، آرشه و یا ناخن نواخته می‌شود.

تار؛ اصالت موسیقی ایران

تار چگونه سازی است؟

سازهای موسیقی ایرانی را می‌توان در چهار دسته‌ی سازهای زهی مضرابی، سازهای زهی آرشه‌ای، سازهای بادی و سازهای کوبه‌ای تقسیم بندی کرد.

تار به‌عنوان یکی از سازهای موسیقی ردیف دستگاهی ایران در تقسیم بندی سازهای مضرابی قرار می‌گیرد و از آنجایی که این ساز با مضراب نواخته می‌شود، می‌توان این ساز را در گروهی دیگر با عنوان ذوات الاوتار ( سازهای زهی زخمه‌ای) قرار داد که اشاره به سازهایی دارد که دارای سیم است و با مضراب، آرشه و یا ناخن نواخته می‌شود.

تار یعنی چه؟

تار در لغت به معنای موی و لای ابریشم، رشته‌ی پنبه، تنیده‌ی عنکبوت، تار مو، وتر، زه و... است.

این ساز از سازهای باستانی مانند تنبور برگرفته شده اما برای اولین بار به‌شکلی که امروزه می‌بینیم توسط میرزا رضای شیرازی ساخته شده است. تار را در قدیم رود یا روت می‌گفتند که به معنی تار و پرده است؛ در واقع روت اشاره به روده دارد که تارهای این ساز و پرده‌های آن استفاده می‌شده است.

تاریخچه تار

یکی از کهن‌ترین اسنادی که نشان دهنده‌ی سازی از گروه سازهای زهی مضرابی است نگاره سنگی مردی تنبور نواز است که نزدیک به شش هزار سال سن دارد و در نینوا پایتخت باستانی آشور کشف شده است.

از زمان دقیق و شیوه‌ی ساخت تارهای اولیه اطلاعاتی در دست نیست، اما در نگاره‌هایی مربوط به دوره‌ی صفویه چنین بنظر می‌رسد که تار از آن زمان در ایران متداول شده است.

گفته‎ها حاکی از آن است که تار در زمان فارابی متداول شده اما اسنادی دال بر این مدعا وجود ندارد؛ لازم به ذکر است در بخش سازشناسی کتاب موسیقی الکبیر نوشته فارابی ابزار موسیقی از هم جدا شده‌اند که یکی از آن‌ها ابزاری است که هر یک از تارهای آن با دستان‌هایی (پرده) بخش بندی شده و آواهای گوناگون از آن به گوش می‌رسد که این مشخصات گفته شده با مشخصاتی از تار امروزی مطابقت دارد.

تار اصالت موسیقی ایران | مجله پرشین ساز

دوران طلایی تار

مشخص‌ترین نمود این ساز را می‌توان در دوره‌ی قاجار مشاهده کرد که در آن زمان به ساز ملی و سرآغاز تحولات عظیمی در موسیقی ایران بدل شد.

تار تا اواخر دوره‌ی قاجار پنج سیم بوده که توسط غلامحسین درویش معروف به درویش خان (متوفی هزار و سیصد و پنج شمسی) سیم ششم به آن اضافه شد.

از نوازندگان تار در دوره‌ی قاجار می‌توان به آقاعلی‌اکبر فراهانی، آقا غلامحسین، آقا حسینقلی و میرزاعبدالله (پسران آقاعلی‌اکبر فراهانی) نام برد. گفته‌اند به این دلیل که آقاعلی‌اکبر نوازنده مخصوص امیرکبیر فراهانی بوده به او علی‌اکبر فراهانی می گفتند.

لازم به ذکر است که ردیف موسیقی ایرانی که مولف آن علی اکبر فراهانی است توسط پسران وی (آقا حسینقلی و میرزاعبدالله) جمع بندی و مدون شده است.

در مورد بیان شیوای آقا علی اکبر فراهانی گفته‌های بسیاری وجود دارد به عنوان مثال کنت دو گوبینوی فرانسوی می‌نویسد: «معروف‌ترین نوازندگان تار علی اکبر فراهانی است که اروپاییانی که به موسیقی مشرق توجه نداشته‌اند، هنگام شنیدن ساز او دچار تاثر شده‌اند».

سازندگان تار‌؛ خالقان یاقوت

از سازندگان تار این دوره می‌توان به استاد فرج الله، یحیی تارساز (هُوْهانِس آبکاریان)، جعفر صنعت و عباس صنعت و بعد از این‌ها رمضانعلی شاهرخ اشاره کرد.

تار در دوران استاد فرج الله در اثر تحولات اجتماعی که تحت تاثیر جنبش مشروطه بوده، به‌وسیله‌ی تصنیف سرایانی چون عارف قزوینی به ساز اجتماعی‌تری تبدیل شده و به قلب جامعه نفوذ کرده است.

استاد فرج الله از اساتید منتخب دارالصناعه ناصری بوده که به دستور ناصرالدین شاه قاجار در آن مکان به سازسازی مشغول بوده است.

سازهای وی بسیار خوش مضراب و خوش صدا بوده و گویا ایشان سازی به سفارش پسر ناصر الدین شاه قاجار (مسعود میرزا ظل‌السلطان) مزین به نگین یاقوت می‌سازند که بعدها این ساز به نام یاقوت مشهور می‌شود.

یحیی تار‌ساز

استاد یحیی معروف به یحیی تارساز با نام اصلی هُوْهانِس آبکاریان که اصالتاً اصفهانی بوده به یحیی دوم نیز مشهور است که ساز های اولیه او بسیار تحت تاثیر استاد فرج الله بوده است.

تار یحیی را اشرف تارها، و صدای آن را بهترین و کامل‌ترین صدای تار می‌دانند.

نقل است که یحیی در آماده سازی چوب تارهای خود صبر و حوصله‌ی بسیاری داشته و بسیاری همین مسئله را دلیل اصالت و پختگی صدای تار های ساخت او می‌دانند.

گفته شده یحیی کنده‌های چوب توت را در داخل زاینده رود می‌انداخته تا آب به مرور آوندها را از شیرابه‌ها خالی کند و پس از گذشت یک سال آن‌ها را در کنار تنور نانوایی خشک می‌کرده و سپس تیشه می‌خورده است.

یحیی به‌دلیل جعل شدن و فروش سازهای جعل شده سازهای خود توسط افرادی دیگر، با طراحی سه مهر اصالت ساز را مشخص می‌کند، که مهمترین این مهرها مهر مخفی است که در زیر استخوان سرپنجه قرار دارد.

استاد عباس بهترین شاگرد استاد یحیی بوده اما با این حال می‌توان تاثیر شیوه‌ی فرج الله را در سازهای او مشاهده کرد مانند ارتفاع کاسه، رنگ تیره، تراش داخل کاسه و... که برآیندی از روش‌های استاد یحیی و استاد فرج الله است.

وی شاگردان بسیاری تربیت کرده که برترین شاگرد او برادرش کوچک‌ترش جعفر صنعت است که سازهای ساخت او دست کمی از ساز های یحیی نداشته و اگر کسی سازهای ساخت وی را ببیند با سازهای یحیی اشتباه می‌گیرد.

تار اصالت موسیقی ایران | مجله پرشین ساز

فوت کوزه‌گری در تارسازی

یکی از مسائل حائز اهمیت در سازسازی دوران قاجار تناسب اندازه‌های ساز با تناسبات بدن نوازنده است. با بررسی الگوی تار‌های استاد جعفر پی می‌بریم که معمولا دارای کاسه‌های بزرگ هستند، اما سازهایی با مهر ایشان که اصالت آن‌ها تایید شده وجود دارند که دارای کاسه‌های کوچک هستند که پس از تحقیق روشن شد که این سازها برای نوازندگان خانم ساخته شده‌اند بدون اینکه کاسه کوچک باعث کاهش رزونانس ساز شده باشد، که این مهم اشاره به توجه سازنده به فیزیک نوازنده و تبحر او دارد. یعنی در حدود صد سال پیش هم نوازنده و هم سازنده به این درک رسیده بودند که ساز و بدن نوازنده باید با هم در تناسب باشند.

تعامل سازنده و نوازنده تار در دوره قاجار

این مسئله را همواره باید در نظر داشت که سازندگان ساز در دوره‌ی قاجار در کنار نوازندگان خبره آن دوره توانستند مشکلات و کاستی‌های ساختاری ساز را مرتفع کنند که در واقع هنر سازندگان ساز این است که مشکلات و معایب را به کمک نوازندگان برجسته بدلیل آشنایی آن‌ها با بایدها و نبایدها در مسئله‌ی صدادهی بنا به ضرورت آن دوره برطرف کرده و باعث تکامل ساز از لحاظ ساختاری شوند به گونه‌ای که به اصالت آن ساز و هم‌چنین به صدای اصیلی که باید از آن ساز خارج شود خدشه‌ای وارد نشود.

منابع

مقالات و سخنان استاد محمدرضا لطفی.

سرگذشت موسیقی ایران نوشته عزت الله الوندی.

موسیقی الکبیر فارابی.

نظرات

 
 
Captcha  
بازگشت به بالا